„Słowo - odwieczne widzenie i odwieczne wypowiedzenie" Jan Paweł II

Pierwsza katecheza zapisana w języku polskim pojawia się już w XIV wieku.Są to m.in.''Psałterz błogosławionej Kingi'' i ''Żywot błogosławionej Kingi''. ''Psałterz floriański'' z pierwszej połowy XIV wieku, ''Psałterz puławski'' z końca XV wieku czy ''Biblia Królowej Zofii z XV wieku są pierwszymi zapiskami polskiego języka religijnego.Język polski do katechezy wprowadził w 1599r. Ks. Jakub Wujek swoim tłumaczeniem Biblii.Bierze z niej Biblii swój początek wiele przysłów i powiedzeń, które weszły na dobre do mowy polskiej.Tak, że nikt się nie zastanawia skąd się wzięły np.: " nie samym chlebem żyje człowiek","lekarzu ulecz samego

siebie","a słowo stało się ciałem" czy „chleba naszego powszedniego". Od tego czasu Biblia stała sie dobrem narodowym. Stoi na straży języka polskiego i tożsamości narodowej. Tłumaczenie dokonane przez ks.Wujka wywarło ogromny wpływ na kulturę, język słownictwo, i myśl teologiczną. "Wujek starał się oddać myśl orginału, zachowując dosłowność, jeżeli nie sprzeciwiała sie duchowi języka polskiego.Troskę o piękno języka podporządkowuje wierności myśli"(1). Najbardziej znany z okresu renesansu ''Psałterz Jana Kochanowskiego, w nim Psalm 90 „Kto się w opiekę ''egzystuje w naszym języku do dzisiaj." Kazania sejmowe'' Piotra Skargi były również inspirowane Biblią. Krasicki czerpał z Biblii wzory najważnieszych gatunków poezji: pieśni,ody czy hymnu. W okresie romantyzmu Biblia była natchnieniem dla Mickiewicza, Słowackiego czy Norwida.Dlatego też przez lata zaborów Biblia była czasami jedną książką w języku polskim. Jedynym elementarzem i katechizmem, z którego uczyła się cała rodzina.

Dziś adresatami Katechezy są przede wszystkim dzieci które często spędzają więcej czasu przed ekranem telewizora czy monitora komputerowego niż z własnymi rodzicami. Dzieci mają do czynienia z językiem środków masowego przekazu. Język masmediów jest prosty i charakteryzuje się krótkimi zdaniami, jest zwięzły i relacjonuje konkretne wydarzenia. Młodzież nie lubi i często nie potrafi już myśleć abstrakcyjnie. Trzeba więc w języku katechezy unikać słów zbyt trudnych,

terminów czysto teologicznych." Zmianom zachodzącym w kulturze towarzyszą zmiany w języku. Musimy zaakceptować fakt, że nowa audiowizualna cywilizacja domaga się nowego języka, którego trzeba się nauczyć"(2).Wyniki badań wspólnych nauk, zwłaszcza socjolingwistyki, psychologii i komunikacji dowodzą wielkiego wpływu używanego języka na kształtowanie postaw. Trzeba bowiem zdać sobie sprawę że język społeczeństwa, do którego należy człowiek wierzący i język wspóczesny społeczeństwa polskiego nie odwołują się do tego samego kodu(3).Wiele pojęć, słów i sformułowań z języka Kościoła trzeba umiejscowić w danym systemie kulturowym, aby go lepiej zrozumieć. Język polski, którego używamy w Katechezie winien być czytelny i wyrazisty. Niebezpieczeństwo polega na przekroczeniu granicy, z jednej strony kładzenia zbytniego akcentu na atrakcyjność przesłania, a z drugiej wręcz pogoni za językiem reklam.Tak więc Religia powinna posługiwać się religijnoswoistą odmianą języka ogólnego. Polskim językiemreligijnym posłguje się człowiek w danej sytuacji religijnej.Relacje między językiem ogólnym a językiem religijnym są właściwie jednostronne.Współczesny, potoczny język polski wpływa w ogromnym stopniu na język religijny. Nie znaczy to jednak, że język religijny jest komunikatywny.Wiąże się to z tym, że księża i katecheci często posługują się językiem archaicznym.

Zdarza się niejednokrotnie, że komunikację utrudnia powszechny fakt braku poprawności językowej w różnego rodzaju kościelnych wypowiedziach. Zauważa się, że katecheci i księża często korzystają z potocznej polszczyzny jako materiału wyjściowego do przygotowywania tekstów, nie dostrzegając różnicy pomiędzy polszczyzną, gwarą regionalną i mową potoczną , pomiędzy językiem mówionym a pisanym. Nie wolno unowocześniać i uatrakcyjniać jęzka na siłę .Przykładem niech będą (teologicznie poprawne zwroty) jak:"plan Boży, ekonomia zbawienia, pedagogika Boża".Są to terminy, ktore budzą skojarzenia ekonomiczno-edukacyjne,

przeszkadzające w należytym ich odbiorze mimo zrozumia ich religijnego sensu.(4) Komiczne wręcz przykłady takiego „nowoczesnego" jęzka religijnego podaje prof. Jan Miodek: "W połowie Adwentu może nas chwycić kolka-jak biegacza w połowie dystansu", albo „Chrystus-jakby nie było- umarł za nas na krzyżu"(5). Prof.Jan Miodek proponuje używanie w katechezie języka literackiego.

Język, którym posługuje się katecheza , to polski język religijny, to język teologii moralnej, dogmatycznej i język liturgiczny. Katecheza prowadzona w języku polskim poszerza ogóly język polski o język potoczny, zawierający wypowiedzi o Bogu i postawie ludzkiej względem Boga. Katecheta zajmuje się specyficzną tematyką, a co za tym idzie poszerza zasób słownictwa adresata.Pojawiają się słowa takie jak: „ Bóg , Zbawienie, Łaska, Świętość". Najepszym przykładem niech będzie VIII Przykazanie „ Nie mów fałszywego świadectwa przeciw bliźniemu swemu". Język religijny narzuca w tym wypadku odpowienią interpretację niezrozumiaiałych dla młodego słuchacza słów" fałszywe świadectwo, bliźni".Teksty religijne pełnią ważną funkcję zespolenia danej społeczności . Pojawia się wspólnotowy wymiar języka, jakże ważny przede wszystkim poza granicami kraju. Takie słowa, jak:"Alleluja, Hosanna czy Amen" podkreślają nieprzemijalność języka. Posługując się tymi pojęciami młodzież podświadomie akceptuje nieużywane i bo słabo rozumiane języki takie, jak łacina, która była obecna w Kościele do Soboru Watykańskiego II, albo starocerkiewno-słowiański w kościele prawosławnym .(6) Już od ponad 60 lat zauważa się całkowitą desakralizację jęzka potocznego w Polsce.Desakralizacja ta, stając się zjawiskiem o coraz szerszym zasięgu społecznym dokonuje się poprzez zatracenie pierwotnego sensu terminów np.: niebo to pogoda, chmury, odpust- to wesoła zabawa.(7)

Na katechezie głoszonej w języku polskim dzieci i młodzież poznają język sacrum(8) , u podstaw którego stoją glosolalia(9).Katecheza w języku polskim przybliża odbiorcy środki stylistyczne wyrażające emocje takie jak: aklamacje, powtórzenia, np.: „ Święty, święty, święty",epitety,wołacze: "Kyrie" oraz rozkaźniki slużące do błogosławieństw,słów mocy twórczej np.:"zgiń, przepadnij, niech cię Bóg błogosławi" oraz wiążące się z powiataniami i pożegnaniami, które każdy z nas zna z dzieciństwa i przekazuje dalej jak największy skarb."Szczęść Boże, Bóg zapłać, Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus". Dzieci uczą się wyrażać swoją wspolnotowość poprzez poznanie takich słów, jak: najmilsi, bracia i siostry . Dialog „Pan z wami i z Duchem

Jan Paweł II powiedział:" Nie da się niczym zastąpić języka ojczystego".Tylko i wyłącznie wypowiadając się w jęzku ojczystym ma się pewność, że wypowiedź trafi do odbiorcy w sposób zamyślony, w tym przypadku przez katechetę.

" Jedną z najpoważniejszych trudności w całej sprawie właściwego języka wyrażającego wiarę, to paradoks, że ludzie o mentalności humanistycznej mówią najczęściej do tych, którzy mają mentalność techniczną".

Katecheta mówiąc, musi dotrzeć do wnętrza ucznia. Nie będzie to możliwe bez osobistego zanagażowania, świadectwa życia, modlitwy i gorącej wiary. W postawie katechety musi być widoczy autentyzm i prawda.Dziś, jak nigdy dotąd młodzież nie znosi hipokryzji i zakłamania, od razu wyczuwa najmniejszy fałsz.Tak samo ważne jest odnalezienie i dobieranie odpowiednich słów i sposobu przekazu dla danej grupy wiekowej.Myślę , że warstwa językowa przekazu jest ważna dla młodzieży i dzieci w tym samym stopniu co modne ubranie oraz ładne, kolorowe opakownie.Trudne terminy teologiczne czy metafizyczne powinno się wyjaśniać za pomocą poprawnego, języka codziennego,słowami używanymi w domu, w szkole a także w Kościele. Trzeba o rzeczach głębokich mówić w sposób piękny a zarazem prosty, ponosząc całkowitą odpowiedzialność za głoszone słowa. Oczywiście po polsku, bo jak mówi poeta (12)"człowiek zrośnięty jest ze swoją mową ciaśniej niż drzewo z ziemią.

1. ks.M.Wolniewicz, Wczoraj i dzisiaj Biblii, Gniezno 1994, s.79

2. ks.Siwek CssR, Przepowiadać skuteczniej,Kraków 1992,s.103-104

3. Bajerowa,Szanse jęzka religijnego w świecie kultury masowej,

w: Teologia-kultura- współczesność, red.Z.Adamek, Tarnow 1995, s 101

4. por.I. Bajerowa,Szanse jęzka religijnego w świecie kultury masowej,

w: Teologia-kultura- współczesność, red.Z.Adamek, Tarnow 1995, s 104

5. J.Miodek, Co słyszy językoznawca we współczesnych polskich kazaniach?

7. por.M.Kamińska,Z problemów funkcjonowania terminologii religijnej w świdomości wiernych,

w: Język a chrześcijaństwo,red I Bajerowa,M.Karpluk, Z.Leszczyński, Lublin 1993, s.91

8. więcej na temat języka sacrum M.Makuchowska, Styl religijny,

9. wyj. W.Kopalinski, Słownik wyrazow obcych, W-wa 1983, s.158