Concordia, Herdorf, 23 kwietnia 2005 r.

Krystyna Petri

DZIAŁANIA MINISTERSTWA EDUKACJI NARODOWEJ I SPORTU

NA RZECZ OŚWIATY POLSKIEJ ZA GRANICĄ.

NAUCZANIE JĘZYKA POLSKIEGO W NIEMCZECH

 

Problematyka oświaty polskiej za granicą stanowi istotny fragment polityki realizowanej przez Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu w ramach polityki państwa wobec Polaków zamieszkałych poza granicami Polski w zakresie krzewienia języka i kultury polskiej oraz podtrzymywania i umacniania poczucia tożsamości narodowej. Rozszerzenie dostępu i możliwości Polonii i Polaków za granicą do nauczania i doskonalenia znajomości języka polskiego to jeden z podstawowych kierunków polityki polonijnej państwa. Główne kierunki tej polityki zostały określone w „Rządowym programie współpracy z Polonią i Polakami za granicą”, zaakceptowanym na posiedzeniu Rady Ministrów w dniu 10. 12. 2002 r., stanowiącym kontynuację polityki państwa wobec Polaków zza granicy, przyjętej do realizacji Uchwałą Rady Ministrów Nr 145/91 z dnia 5 listopada 1991 r. w sprawie współpracy z Polonią, emigracją i Polakami za granicą.

Gwarancje dla podtrzymania tożsamości narodowej, kultury i języka wśród Polaków zamieszkałych poza krajem, ujęte zostały także w traktatach międzypaństwowych, zawieranych przez Polskę w latach 90-tych i w latach następnych. Kwestie te znajdują również swoje odzwierciedlenie i rozwinięcie w postanowieniach międzyrządowych umów o współpracy kulturalnej i naukowej, w programach wykonawczych do tych umów oraz w porozumieniach o współpracy w dziedzinie edukacji i szkolnictwa wyższego, zawieranych pomiędzy Ministerstwem Edukacji Narodowej i Sportu i jego odpowiednikami w innych państwach.

Celem działań MENiS – poza stwarzaniem jak najszerszego dostępu do nauczania języka polskiego – jest zapewnienie Polonii i Polakom za granicą prawa i możliwości kultywowania polskości w państwach ich zamieszkania, odbudowanie polskiej inteligencji na Wschodzie, dążenie do podniesienia rangi i znaczenia Polaków za granicą w życiu politycznym, społecznym, gospodarczym, naukowym i kulturalnym państw zamieszkania.

Aby powyższe cele zostały zrealizowane i mogły przynieść spodziewane efekty, niezbędna jest partnerska współpraca ze środowiskami Polaków z zagranicy.

Dotychczasowe doświadczenie oraz możliwości prawne i budżetowe pozwoliły na sformułowanie kilku zasadniczych kierunków działań Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu w omawianym obszarze.

Główne formy działania Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu to:

kierowanie nauczycieli z Polski do pracy dydaktycznej na Wschodzie;

organizowanie pomocy metodycznej dla zamieszkałych za granicą nauczycieli języka polskiego lub innych przedmiotów poprzez organizowanie kursów doskonalących;

wyposażanie placówek nauczania języka polskiego w podręczniki, i pomoce dydaktyczne,

opiniowanie i negocjowanie opracowywanych dla szkół polskich za granicą programów szkolnych (Białoruś, Łotwa, Ukraina);

udostępnianie dzieciom polonijnym nieodpłatnej możliwości nauki w działających przy przedstawicielstwach dyplomatycznych i konsularnych RP zespołach szkół , szkolnych punktach konsultacyjnych i ich filiach, działających w 35 krajach (ok. 80% uczniów wywodzi się ze środowisk polonijnych);

organizowanie wypoczynku letniego dla dzieci pochodzenia polskiego;

promowanie wyróżniających się nauczycieli poprzez przyznawanie Medalu Komisji Edukacji Narodowej za wybitną pracę dydaktyczną, szerzenie wiedzy o kulturze, historii i osiągnięciach Polski w świecie;

kształcenie studentów pochodzenia polskiego ze Wschodu na uczelniach w Polsce;

wspomaganie kształcenia studentów pochodzenia polskiego zza wschodniej granicy w miejscu ich zamieszkania;

organizowanie w Polsce kursów wakacyjnych i semestralnych dla studentów kierunków pedagogicznych i polonistycznych zagranicznych uczelni;

wspomaganie nauczania języka polskiego jako obcego w zagranicznych ośrodkach akademickich.

 

 

Nauczanie języka polskiego w placówkach oświaty polskojęzycznej za granicą odbywa się na różnych poziomach: od elementarnego - po naukę w języku polskim nie tylko języka polskiego, historii literatury polskiej, historii i geografii Polski, ale także innych przedmiotów. Nauczanie to odbywa się w następujących formach:

nauczanie w klasach, w których język polski – jako przedmiot - jest nauczany jako język ojczysty, a ponadto w klasach tych odbywa się nauka geografii i historii Polski,

nauczanie w klasach, gdzie język polski wykładany jest jako język obcy, tj. przedmiot do wyboru lub jako drugi język,

nauczanie wszystkich przedmiotów w języku polskim, a przedmiot „język polski” wykładany jest jako język ojczysty,

nauczanie języka polskiego jako ojczystego lub obcego na zajęciach fakultatywnych.

 

Placówkami oświaty polskojęzycznej za granicą są:

szkoły z polskim językiem wykładowym,

szkoły dwujęzyczne, w których istnieją ciągi klas z polskim językiem wykładowym,

szkoły i klasy z językiem polskim jako przedmiotem obowiązkowym,

szkoły prowadzące nauczanie języka polskiego na zajęciach fakultatywnych i na kółkach zainteresowań w placówkach szkolnych obcych systemów oświaty,

przedszkola, w których naucza się języka polskiego lub prowadzi się wszystkie zajęcia w języku polskim jako ojczystym,

szkoły społeczne i punkty nauczania języka polskiego, organizowane przez stowarzyszenia Polaków i różnego rodzaju organizacje polonijne,

szkoły sobotnio-niedzielne przedmiotów ojczystych,

szkółki przyparafialne, w których obok katechezy prowadzi się nauczanie języka polskiego jako ojczystego.

Najskuteczniejszą formą nauczania języka polskiego, zarówno jako ojczystego, jak i obcego, jest nauczanie go w ramach systemu oświaty danego kraju. Uczniowie mają wówczas zapewnioną stałą systematyczną naukę podczas pobytu w szkole i otrzymują oceny wpisywane na świadectwa szkolne. Z taką sytuacją, choć bardzo zróżnicowaną w poszczególnych krajach, mamy do czynienia tam, gdzie Polacy są uznawani za mniejszość narodową. Ma to miejsce np. na Litwie, Łotwie, w Czechach, na Białorusi, Ukrainie. Obecność nauczania języka polskiego i innych przedmiotów „ojczystych” w oficjalnym systemie oświaty wpływa na rozwój poziomu nauczania, potrzebę przygotowania odpowiednich programów, wzrost prestiżu języka, co w efekcie przynosi także wzrost prestiżu środowiska miejscowych Polaków. Jednak trudności ekonomiczne powodują niechęć władz oświatowych do ponoszenia nakładów na oświatę mniejszościową, stąd bardzo często pojawia się, zwłaszcza na Ukrainie i Białorusi, problem niewyraźnie określonego w prawie oświatowym tych krajów statusu szkół społecznych i tzw. szkół sobotnich.

W tym miejscu podkreślić trzeba efekty, jakie przynosi dobra współpraca z kosciołem katolickim w zakresie rozpoznania, rozwijania i wspomagania oświaty polonijnej. Dzięki tej współpracy ze strukturami kościelnymi na Białorusi, Ukrainie, w Niemczech, Holandii, a także w innych krajach mamy możliwość dotarcia do nauczycieli języka polskiego z pomocą nawet tam, gdzie lokalne władze oświatowe nie zawsze są przychylne wobec środowisk polskich i gdzie MENiS jako instytucja rządowa nie ma możliwości bezpośredniej oficjalnej współpracy z centralnymi i lokalnymi władzami.

Na podstawie umów międzyrządowych lub zawieranych przez Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu z ministerstwami poszczególnych krajów umów dwustronnych MENiS kieruje z Polski do pracy dydaktycznej na Wchodzie i w Rumunii (na Bukowinę Rumuńską) nauczycieli języka polskiego, nauczania początkowego i historii.

Od kilku lat liczba kierowanych nauczycieli wynosi 145-155 osób rocznie, w br. szkolnym na Wschodzie pracuje 149 osób.

W tym roku nauczyciele zostali skierowani do następujących krajów: do Armenii – 2 osoby, na Białoruś – 27, do Kazachstanu – 18, do Kirgistanu – 1, na Łotwę – 23 nauczycieli, do Mołdawii – 11, do Rosji – 23, Rumunii – 4, na Ukrainę – 38 nauczycieli i do Uzbekistanu – 2.

Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu zapewnia skierowanemu za granicę nauczycielowi wyposażenie w podręczniki, środki dydaktyczne, literaturę metodyczną i inne pomoce niezbędne w procesie nauczania w miejscu zatrudnienia.

 

Nauczyciele skierowani z Polski obejmują swoim nauczaniem rocznie średnio ponad 12 000 osób.

Nauczyciele kierowani są do pracy za granicą na okres roku szkolnego. Zadaniem ich jest nie tylko nauczanie języka i historii Polski, ale także zaznajomienie z tradycją, kulturą i współczesną Polską. Uczniami są w zdecydowanej większości dzieci, młodzież i dorośli polskiego pochodzenia. W lekcjach mogą uczestniczyć również uczniowie nie posiadający polskich korzeni. Nauczyciele współpracują ze środowiskiem polonijnym - pomagają w redagowaniu gazet, audycji radiowych i telewizyjnych. Organizują uroczystości z okazji świąt narodowych i religijnych. Uczestniczą w oświatowych działaniach wspólnot parafialnych, prowadzonych przez katolickich księży. Prezentują na spotkaniach polskie książki, filmy, sylwetki sławnych Polaków, tworzą drużyny harcerskie i zuchowe. Organizują wyjazdy dzieci do polskich rodzin i szkół. Zaznajamiają z aktualnymi warunkami życia w Polsce, z polską rzeczywistością.

Efektem pracy nauczycieli jest opanowanie przez słuchaczy znajomości języka polskiego, rozbudzenie zainteresowania polską tradycją i współczesnością, wzrost poczucia własnej wartości uczniów polskiego pochodzenia. Uczniowie ze Wschodu uczestniczą w Olimpiadach Literatury i Języka Polskiego, w konkursach recytatorskich, plastycznych, pomyślnie zdają egzaminy na studia w Polsce. Nauczanie prowadzone jest w duchu dwukulturowości i dwujęzyczności.

Dla nauczycieli zamieszkałych za granicą, pracujących w środowiskach polonijnych, Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu - za pośrednictwem Polonijnego Centrum Nauczycielskiego (placówka MENiS) - organizuje kursy doskonalące, praktyki metodyczne, seminaria i konferencje.

W ciągu 13 lat działalności Polonijnego Centrum Nauczycielskiego w środowisku polonijnym w kursach organizowanych przez PCN uczestniczyło prawie 19 000 osób z 41 krajów. Rocznie PCN organizuje ok. 40 szkoleń w Polsce i za granicą.

W 2004 roku Polonijne Centrum Nauczycielskie objęło działalnością dydaktyczną 1077 osób z 26 krajów. Nauczyciele uczestniczyli w 12 kursach, warsztatach i konferencjach metodycznych organizowanych w Polsce i 38 – w krajach zamieszkania nauczycieli.

Możliwość realizacji szkoleń przez Polonijne Centrum Nauczycielskie jest ściśle związana z możliwościami finansowymi Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu. Nie zawsze zatem oczekiwania nauczycieli mogą zostać spełnione, a wynika to z przesłanek ekonomicznych.

W ostatnich latach w wielu krajach wyraźnie zarysowała się potrzeba tworzenia centrów metodycznych w tych skupiskach Polaków, gdzie nauczanie języka polskiego i innych przedmiotów „ojczystych” odbywa się w sposób zorganizowany. Powstanie tego typu ośrodków metodycznych dla potrzeb określonego kręgu nauczycieli polonijnych przynieść powinno w efekcie wzrost ich aktywności zawodowej. Aktywność nauczycieli polonijnych przejawia się również w zakresie możliwości samodzielnego programów, konspektów lekcji, scenariuszy, a nawet organizowania szkoleń w swoim środowisku.

Pochodzące od polonijnych nauczycieli i działaczy oświatowych inicjatywy powołania miejscowych centrów metodycznych należy ocenić bardzo pozytywnie i dlatego Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu - w miarę możliwości - będzie merytorycznie wspierać powstające ośrodki metodyczne nauczania języka polskiego za granicą, a także udzielać pomocy w zakresie wyposażania ich w odpowiednią literaturę fachową. Przyjęcie takiego kierunku działań stworzy możliwość skupienia wokół centrów liderów oświatowych, tworzenia bibliotek metodycznych, miejsc doskonalenia nauczycieli oraz udzielania im coraz skuteczniejszej pomocy z kraju.

Podręczniki i pomoce dydaktyczne

Szkolnictwo mniejszości narodowych w wielu państwach, nie tylko na Wschodzie, jest niedoinwestowane. W świetle umów międzynarodowych władze oświatowe każdego z krajów są zobowiązane do dbałości o oświatę mniejszości narodowych, a co za tym idzie również m.in. do zapewnienia dzieciom pochodzenia polskiego w kraju ich zamieszkania odpowiednich podręczników i pomocy dydaktycznych skorelowanych z programem nauczania poszczególnych krajów.

Jednak wobec dużych trudności ekonomicznych oświata polska, zwłaszcza oświata na Wschodzie, jest najczęściej pozbawiona pomocy w zakresie podręczników i pomocy dydaktycznych opracowanych i przeznaczonych dla polskiej mniejszości narodowej. W związku z tym Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu za jedno z najważniejszych swoich zadań wobec odradzającej się oświaty polskiej na Wschodzie uznało zapewnienie ośrodkom oświatowym dostępu do pomocy dydaktycznych.

Nauczyciele z zagranicy korzystają często z  podręczników obowiązujących w polskich szkołach. Jest to jednak możliwe w przypadku, gdy język polski nauczany jest jako język ojczysty lub gdy dzieci i młodzież zakończyły już wstępny etap nauki języka polskiego jako obcego. W pozostałych środowiskach potrzebne są - odpowiednie ze względu na stopień znajomości języka polskiego oraz na wiek ucznia - podręczniki do nauki języka polskiego jako obcego.

W związku z tym, że podręczniki opracowane w Polsce nie mogą w pełni zaspokoić potrzeb poszczególnych środowisk polonijnych, zróżnicowanych m.in. ze względu na język kraju zamieszkania, realia, w których żyją uczniowie, wymagania władz oświatowych i potrzebę odniesień do programów szkolnych, najbardziej celowe wydaje się wspomaganie środowisk polonijnych w wydawaniu podręczników, które powstają w miejscu zamieszkania i są opracowane przez miejscowych nauczycieli i metodyków. MENiS może służyć im pomocą poprzez zapewnienie współpracy ze specjalistami z polskich ośrodków akademickich

Warto zauważyć, że z roku na rok bogatsza jest oferta polskich wydawców – istnieje już kilka wydawnictw, które specjalizują się w wydawaniu podręczników do nauki języka polskiego jako obcego lub drugiego.

Obiecującą ofertę przygotowania nowoczesnych pomocy w nauczaniu języka polskiego w postaci Internetowej Szkoły Języka Polskiego złożyła Fundacja „Semper Polonia”. Jeśli inicjatywa Fundacji zostanie zrealizowana, nauczyciele i uczniowie otrzymają nie tylko pomoc w nauczaniu języka polskiego, ale także zyskają dostęp do aktualnych informacji o Polsce. Realizacja tego zadania wymagać będzie jednak bardzo dużych nakładów finansowych z różnych źródeł, w tym z Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu.

Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu realizuje zakup i wysyłkę podręczników dla potrzeb oświaty polskiej na Wschodzie na wnioski przysyłane za pośrednictwem polskich placówek dyplomatycznych i konsularnych przez nauczycieli, dyrekcje szkół, punkty nauczania języka polskiego i stowarzyszenia społeczne Polaków. Podręczniki są wysyłane na koszt MENiS przez Fundację „Oświata Polska za Granicą”.

Zapotrzebowanie na zakup i wysyłkę podręczników stale rośnie. Wzrasta także zainteresowanie współpracą z Ministerstwem Edukacji Narodowej i Sportu środowisk Polonii zachodniej. MENiS w ciągu ostatnich czterech lat coraz częściej otrzymuje prośby o przekazanie oferty podręczników do języka polskiego, historii i geografii Polski oraz ich zakup i przesłanie do USA, Kanady, Niemiec i innych. Niestety, już wiemy, że przyznane w br. środki finansowe na zakup podręczników nie pozwolą na pełną realizację zamówień.

Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu od wielu lat dofinansowuje wypoczynek

letni organizowany w formie kolonii i obozów polonijnych z udziałem dzieci

pochodzenia polskiego, zamieszkałych poza granicami naszego kraju.

Początkowo jedynym partnerem dla Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu

w zakresie organizacji wypoczynku polonijnego było Stowarzyszenie "Wspólnota

Polska".

Od kilku lat krąg organizatorów tej formy wypoczynku poszerza się. Zadanie

zorganizowania kolonii polonijnych powierzono również:

Głównej Kwaterze Związku Harcerstwa Polskiego,

Organizacji „Caritas Polska”,

Stowarzyszeniu „Parafiada”,

Fundacji na Rzecz Pomocy Dzieciom z Grodzieńszczyzny,

Ośrodkowi Wychowawczo - Profilaktycznemu MICHAEL,

Częstochowskiemu Stowarzyszeniu Inicjatyw Europejskich,

Fundacji Młodej Polonii.

 

Zadania państwowe dotyczące organizacji kolonii dla dzieci Polonii są zlecane zgodnie

z zasadami zawartym w odpowiednich decyzjach Ministra Edukacji Narodoweji Sportu.

Procedurę dofinansowania przeprowadzano na zasadach jawnego wyboru

najkorzystniejszych ofert składanych przez organizacje społeczne.

Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu realizując zadanie upowszechniania języka polskiego za granicą, kieruje odpowiednio przygotowaną, fachową kadrę lektorów i wykładowców języka polskiego jako obcego do zagranicznych ośrodków akademickich, a także udziela tym ośrodkom pomocy w wyposażeniu ich w materiały metodyczno-dydaktyczne.

Stworzony system stanowi uzupełnienie realizowanej w bezpośrednich kontaktach współpracy i wymiany pracowników naukowych polskich uczelni wyższych z ich zagranicznymi partnerami, wspieranej pośrednio również przez MENiS.

Nauczanie języka polskiego jako obcego w zagranicznych ośrodkach akademickich odbywa się najczęściej w ramach działających lektoratów języka polskiego na wydziałach rusycystyki, slawistyki, filozofii lub filologii wschodnioeuropejskich.

W bieżącym roku akademickim Ministerstwo skierowało 90 lektorów i wykładowców do 80 zagranicznych ośrodków akademickich w 32 krajach.

Zaznaczyć należy, że lektorzy i wykładowcy kierowani przez MENiS najczęściej społecznie podejmują również pracę dydaktyczną w środowiskach polonijnych i ściśle współpracują z placówkami dyplomatycznymi i instytutami polskimi za granicą.

W trosce o doskonalenie języka polskiego jako obcego i wzbogacanie wiedzy o Polsce Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu finansuje organizację letnich kursów języka i kultury polskiej nie tylko dla studentów pochodzenia polskiego, ale także dla wyróżniających się obcokrajowców - studentów polonistyk i lektoratów języka polskiego. Uczestniczą w nich studenci z 22 krajów świata.

Corocznie na zlecenie Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu wakacyjne kursy i praktyki językowe dla ok. 550 studentów studiów pedagogicznych i filologii polskiej oraz lektoratów języka polskiego z zagranicy organizują polskie uczelnie: Uniwersytet Jagielloński, Uniwersytet Warszawski, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Uniwersytet Wrocławski, Uniwersytet Rzeszowski, Uniwersytet Śląski, Katolicki Uniwersytet Lubelski, Akademia im. Jana Długosza w Częstochowie i Akademia Podlaska w Siedlcach.

W programach kursów uwzględniono elementy wiedzy z zakresu języka, literatury i historii Polski, a także szeroko rozumianej polskiej kultury.

W związku z sygnalizowaną przez nauczycieli polonijnych, środowiska akademickie, Instytuty Polskie, Ministerstwo Spraw Zagranicznych potrzebą opracowania systemu poświadczania znajomości języka polskiego przez cudzoziemców i osoby pochodzenia polskiego na stałe zamieszkałe za granicą, z inicjatywy Ministra Edukacji Narodowej i Sportu została znowelizowana ustawa o języku polskim. Pozwoliło to Ministrowi Edukacji Narodowej i Sportu powołać Państwową Komisję Poświadczania Znajomości Języka Polskiego jako Obcego i wydać odpowiednie rozporządzenia wykonawcze umożliwiające stworzenie jednolitego systemu egzaminów z języka polskiego i wydawania poświadczeń jego znajomości w formie certyfikatów zainteresowanym cudzoziemcom lub osobom pochodzenia polskiego, którym jest to potrzebne w celu poświadczenia ich kwalifikacji za granicą.

W roku 2004 odbyły się pierwsze państwowe egzaminy certyfikatowe z języka polskiego. W czasie czterech sesji egzaminacyjnych zdawało je 106 osób.

Omówione przeze mnie działania Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu na rzecz oświaty polskiej za granicą są działaniami w s p o m a g a j ą c y m i nauczanie język polskiego. Za tworzenie warunków i instytucji edukacyjnych służących zachowaniu i rozwojowi języka polskiego jest odpowiedzialne – w myśl dwustronnych porozumień polko-niemieckich – państwo niemieckie.

Zgodnie z postanowieniami Traktatu z dnia 17 czerwca 1991 roku o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy oraz Umowy między Rządem RP a Rządem RFN o współpracy kulturalnej z dnia 14 lipca 1997 roku rządy Polski i Niemiec zobowiązały się do upowszechniania i wspierania dostępu do języka i kultury drugiego kraju. Zgodnie z informacjami polskich placówek dyplomatycznych i konsularnych działających na terenie Niemiec 90% osób wykazujących zainteresowanie dostępem do nauczania języka polskiego i kultury polskiej stanowią osoby pochodzące z Polski. Tymczasem stwarzane przez Stronę niemiecką możliwości nauczania języka polskiego jako obcego w szkołach, uczelniach i instytucjach oświaty pozaszkolnej RFN należy uznać za niezadawalające, niewspółmierne do potrzeb i zainteresowania językiem polskim. W nauczaniu i promocji języków naszych krajów występują i powiększają się ogromne dysproporcje jakościowe i ilościowe. Odnosi się to zarówno do realizacji postanowień zawartych w art. 20 i 21 Traktatu, dotyczących nauczania języka wśród osób lub grup ludności pochodzenia polskiego względnie niemieckiego lub osób przyznających się do języka, kultury i tradycji drugiej Strony, jak i do postanowień art. 25, uwzględniających rozwój i upowszechnianie języka partnera w całym społeczeństwie drugiego kraju. W naszej opinii zasięg i stan nauczania języka polskiego w Niemczech jest niewspółmierny do liczby zamieszkujących w RFN Polaków oraz nie odpowiada rozwojowi stosunków dwustronnych.

W związku z faktem, iż sprawy oświaty, tj. organizacja i prowadzenie szkół i kształcenia, leżą w wyłącznej kompetencji krajów związkowych, Strona polska (MENiS, Ambasada RP w Berlinie i MSZ) zgłosiła postulat, aby wzorem rozwiązań niemiecko-francuskich Rząd Federalny powołał pełnomocnika ds. wypełniania polsko-niemieckich zobowiązań traktatowych w zakresie nauki i upowszechniania języka i kultury polskiej w RFN.

Postulat ten został zrealizowany: pełnomocnikiem Strony niemieckiej jest prof. Gesine Schan - Uniwersytet Viadrina we Frakfurcie nad Odrą, a Strony polskiej – ambasador prof. Irena Lipowicz.

Jednym z problemów do pilnego podjęcia przez pełnomocników jest sprawa funkcjonowania polonistyki w Niemczech. W wielu uczelniach niemieckich obserwuje się wzrost zainteresowania nauką języka polskiego. Nominalnie – według danych Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP – 62 uczelnie formalnie deklarują prowadzenie zajęć dydaktycznych z języka polskiego lub studiów „polskich”. Jednak nie jest to obraz rzeczywisty, bowiem tylko mała część polonistyk jest w stanie wykształcić magistrantów. Wykształcenie magisterskie można zdobyć jedynie w Moguncji, Getyndze, Lipsku, Munster i dotychczas na Uniwersytecie Humboldta w Berlinie. Obecnie docierają do nas informacje o zamiarze likwidacji tej właśnie polonistyki o długiej tradycji i bogatym dorobku. Władze uczelni tłumaczą swój zamiar brakiem możliwości finansowych utrzymania wydziału. Dziwi taka postawa władz uczelni i władz landowych, bowiem decyzje o oszczędności są podejmowane kosztem stosunków dwustronnych.

Zdaniem Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu niezbędna jest w najbliższym czasie wizyta wysokiego rangą urzędnika Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP – wizyta zarówno w landach, gdzie nauczanie języka polskiego zostało wprowadzone do szkół i na uczelnie, jak w landach, gdzie nauczania nie ma – w celu zdiagnozowania przyczyn powstałej sytuacji.

Nie może nas cieszyć obserwowany w ostatnich latach wzrost zainteresowania nauką języka polskiego w landach wschodnich, ponieważ wzrost ten nie świadczy o zwiększaniu się liczby niemieckich uczniów wybierających naukę języka polskiego jako obcego. To kryzys finansów publicznych w tych landach powoduje, że niemieckie wadze oświatowe, szukając możliwości zapewnienia funkcjonowania niemieckich szkół, proponują uczniom z Polski naukę w szkołach ponadpodstawowych w landach graniczących z Polską.

W znacznej części Niemiec odnotować należy całkowity brak zainteresowania władz szkolnych nauczaniem języka polskiego. Strona niemiecka tłumaczy to brakiem zainteresowania rodziców i dzieci nauką języka polskiego zarówno jako ojczystego, jak i obcego. W celu zweryfikowania stanowiska Strony niemieckiej niezbędna jest informacja o deklaracjach uczniów, dotycząca wyboru języka polskiego. Gdyby udało się uzyskać taką informację z poszczególnych landów, stanowiłaby ona podstawę do konkretnych działań interwencyjnych MENiS i MSZ RP. Poprzez polonijne organizacje społeczne informacja o gromadzeniu takich danych oraz przykładowy formularz deklaracji – oświadczenia w sprawie wyboru przez ucznia nauki języka polskiego jak obcego lub ojczystego mogłaby zostać upowszechniona drogą internetową, natomiast kopie deklaracji rodzice mogliby przesyłać do tej organizacji, która podjęłaby się ich zbierania i opracowania, a następnie przesłania do wiadomości polskich ministerstw: edukacji i spraw zagranicznych.

Mamy świadomość, że zebranie wiarygodnej informacji na temat rzeczywistych potrzeb w zakresie nauczania języka polskiego w Niemczech to tylko jeden z wielu kroków mających na celu podjęcie rzeczowej dyskusji z bardzo trudnym partnerem i wywarcie nacisku na władze landowe i krajowe Republiki Federalnej Niemiec, by stworzone zostały odpowiednie warunki dla nauczania języka polskiego w Niemczech.

Kończąc swoje wystąpienie, pragnę serdecznie podziękować za zaproszenie na I Zjazd Nauczycieli Języka Polskiego w Niemczech i zapewnić, że z uwagą będziemy przysłuchiwać się Państwa referatom, ponieważ informacje w nich zawarte stanowią materiał nie do przecenienia dla nas – urzędników z Polski, by móc skuteczniej wspomagać Państwa w pełnieniu misji nauczyciela polonijnego.

23 kwietnia 2005 r.

Opracowanie na podstawie materiałów

Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu

Krystyna Petri

Gł. specjalista w Wydziale ds. Polonii