Uniwersytet Jagielloński

Certyfikacja znajomości języka polskiego jako obcego 
w kontekście polityki językowej Rady Europy

Utworzona 5 maja 1949 roku przez dziesięć państw założycielskich Rada 
Europy jest organizacją międzyrządową skupiającą obecnie 46 państw. Do głównych 
zdań, które stawia sobie Rada Europy, należą:

    ochrona praw człowieka, demokracji pluralistycznej i rządów prawa;

    wspieranie świadomości i rozwoju europejskiej tożsamości kulturowej;

    współdziałanie w rozwiązywaniu problemów występujących w społeczeństwach 
    europejskich (kwestie konfliktów etnicznych, ksenofobii, ochrony  środowiska, 
    bioetyki, narkomanii itd.);

    wspieranie rozwoju nowo powstających europejskich państw demokratycznych 
    i wpomaganie ich w reformowaniu własnych systemów politycznych i prawnych.

Rada Europy obejmuje swoim działaniem wszystkie aspekty życia społecznego 
państw członkowskich z wyjątkiem sektora obronnego. Zagadnienia edukacji, kultury, 
dziedzictwa narodowego, sportu i wychowania młodzieży leżą w gestii 4. Departamentu 
Ogólnego: Edukacja, Kultura, Młodzież i Sport, Środowisko. Kształtowaniem polityką 
językowej RE zajmuje się Wydział Polityki Językowej tego departamentu. Dla potrzeb 
wcielania w życie projektów z zakresu kształcenia językowego utworzono Europejskie 
Centrum Języków Nowożytnych z siedzibą w Grazu (Austria).

Naczelnym przesłaniem europejskiej polityki językowej, formułowanym przy wielu 
okazjach przez przedstawicieli Rady Europy, jest utrzymanie i rozwijanie bogatej 
różnorodności języków i kultur naszego kontynentu. Do najważniejszych działań 
podejmowanych w ramach tej polityki należy promocja znajomości języków obcych 
w Europie oraz związany z tym postulat dbałości o jakość  kształcenia i stworzenia 
możliwości porównywania osiąganych podczas tego kształcenia wyników przy 
zachowaniu specyfiki organizacyjnej, a także różnorodności językowej i kulturowej krajów 
członkowskich.

Podstawowe cele europejskiej polityki językowej formułowane są w tym kontekście nastepująco:

wychowanie samodzielnych, świadomych własnej wartości obywateli;

rozwijanie sprawności komunikacyjnych i umiejętności działania w grupie;

wspieranie podtrzymywania i rozwijania funkcjonalnej różnojęzyczności 
i różnokulturowości;

kształcenie wzajemnego szacunku, tolerancji i zrozumienia;

stworzenie systemu wzajemnego uznawania osiągnięć edukacyjnych.

Polityka językowa Rady Europy realizowana jest obecnie poprzez działania skupione wokół dwóch
głównych opracowań i związanych z nimi projektów: Europejskiego systemu opisu kształcenia
językowego (Common European Framework of Reference for Languages – CEFR) 
i Europejskiego Portfolio Językowego (European Language Portfolio – ELP).

Opracowanie Europejskiego systemu opisu kształcenia językowego stanowi kontynuację prac 
podjętych przez Radę Europy jeszcze w latach 70-tych na rzecz ustalenia takiego sposobu 
segmentacji edukacyjnych działań językowych, który umożliwiałby porównywanie rezultatów 
osiąganych w różnych kontekstach edukacyjnych – tzw. unit/credit system. Praktycznym 
rezultatem tamtych prac było powstanie funkcjonalno-pojęciowych inwentarzy i specyfikacji 
programowych, takich jak Threshold Level English (van Ek 1975; van Ek and Trim 1990), 
opracowanych następnie dla kilkunastu języków europejskich. Aktualną ich listę można znaleźć  
pod podanym wyżej adresem stron internetowych Wydziału Polityki Językowej.

Pierwsza wersja Europejskiego systemu opisu kształcenia językowego powstała w roku 1995, 
kolejne wersje, uzupełniane i zmieniane w wyniku prowadzonych konsultacji i projektów 
pilotażowych, pojawiły się w roku 1997 i 1998. Ostateczną wersję opracowania opublikowano 
w dwóch oficjalnych językach Rady Europy, angielskim (Cambridge University Press) 
i francuskim (Didier) w roku 2001, ogłoszonym przez Radę Europy Europejskim Rokiem Języków.
Od tego czasu opracowano i wydano osiemnaście kolejnych wersji językowych: baskijską, czeską,
fińską, galicyjską, gruzińską, hiszpańską, japońską, katalońską, mołdawską, niemiecką, polską, 
portugalską, rosyjską, rumuńską, serbską, węgierską, ukraińską i włoską (stan do kwietnia 2005). 
Z rozwiązań proponowanych w tym dokumencie zaczęły coraz szerzej korzystać instytucje 
prywatne prowadzące nauczanie i instytucje publiczne odpowiedzialne za powszechną edukację 
językową.

Common European Framework of Reference for Languages (CEFR), w polskiej wersji 
Europejski system opisu kształcenia językowego (ESOKJ) zawiera usystematyzowany zbiór pojęć
 umożliwiający pełny, przejrzysty i spójny opis kształcenia językowego w zróżnicowanej językowo 
i kulturowo Europie, w odniesieniu do trzech jego aspektów: uczenia się języka, nauczania języka 
i oceny osiąganych w uczeniu się i nauczaniu wyników.

Istotnym składnikiem Europejskiego systemu opisu kształcenia językowego jest propozycja 
uniwersalnego opisu poziomów biegłości językowej ilustrowana skalami przykładowych 
wskaźników biegłości. Proponowany w opracowaniu ESOKJ nowy, stosowany coraz 
powszechniej w oznaczeniach podręczników, kursów językowych, egzaminów i dyplomów 
schemat wygląda następująco:

A – Poziom podstawowy (Basic User): A1 (Breakthrough)
A2 (Waystage)

B – Poziom samodzielności (Independent User): B1 (Threshold)
B2 (Vantage)

C – Poziom biegłości (Proficient User): C1 (Effective Proficiency)
C2 (Mastery)

Europejski system opisu kształcenia językowego staje się w ten sposób kluczowym instrumentem 
polityki językowej Rady Europy. Dokument ten zyskał już także uznanie instytucji 
odpowiedzialnych za koordynowanie polityki edukacyjnej w Unii Europejskiej. W rezolucji swojej 
Rady Europejskiej na temat wspierania różnorodności i edukacji językowej Unia Europejska zaleciła
krajom członkowskim podjęcie działań zmierzających do oparcia lokalnych systemów oceny 
umiejętności językowych na systemie opisu opracowanym przez Radę Europy. Na zlecenie 
Wydziału Polityki Językowej Rady Europy prowadzone są w związku z rosnącym 
zapotrzebowaniem prace nad ustaleniem procedur pozwalających na określenie i zweryfikowanie 
odniesienia lokalnych systemów sprawdzających znajomość języków obcych do systemu 
wspólnych poziomów biegłości językowej ESOKJ. Powstaje stosowna instrukcja i prowadzone są 
prace pilotażowe, których zakończenie przewidziane jest na rok 2007.

1.3. Europejskie Portfolio Językowe – praktyczna realizacja koncepcji różnojęzyczności 
i różnokulturowości

Dobrym przykładem praktycznego zastosowania Europejskiego systemu opisu kształcenia 
językowego jest Europejskie Portfolio Językowe, czyli rodzaj paszportu językowego, 
poświadczającego różnojęzyczne i różnokulturowe doświadczenia i umiejętności jego właściciela. 
Dokument, którego zasady funkcjonowania określono w roku 2000, w jednym z dokumentów 
Rady Europy, istnieje już i jest stosowany w kilkudziesięciu wersjach wiekowych i językowych, 
akredytowanych przy Radzie Europy. Portfolio ma pomóc w dokumentowaniu rozwoju 
kompetencji różnojęzycznej obywateli Europy we wszystkich grupach wiekowych, przy 
uwzględnieniu wszelkich doświadczeń językowych – także tych, które dotychczas nie podlegały 
ocenie i akceptacji. Celem tego projektu jest zachęcenie uczących się w systemie szkolnym 
i pozaszkolnym do rozwijania i ciągłej oceny własnych umiejętności językowych. Choć to zwykle 
nauczyciele przyjmują odpowiedzialność za ocenę umiejętności i postępów swoich uczniów 
i studentów na wszystkich poziomach nauczania, to równocześnie coraz częściej stwarza się 
możliwości oceny własnych umiejętności przez samych uczących się. Mogą oni w ten sposób 
skuteczniej sterować własnym uczeniem się i potwierdzać swoje umiejętności także w zakresie 
używania tych języków, których się formalnie nie uczyli, a które składają się na ich różnojęzyczną 
kompetencję. W tym sensie Portfolio spełnia istotną funkcję pedagogiczną – podkreśla wartość  
każdego doświadczenia interkulturowego, każdej umiejętności i każdego osiągnięcia, formułując 
oceny w kategoriach tego, co kto już potrafi, a nie tego, czego jeszcze nie umie. Zachęca tym 
samym do dalszej nauki, motywuje do nabywania i dokumentowania kolejnych cząstek 
kompetencji różnojęzycznej.

Pracę nad wprowadzeniem Europejskiego Portfolio Językowego rozpoczęto od przeprowadzenia 
w latach 1998-2000 projektów pilotażowych, które miały sprawdzić przydatność takiego 
dokumentu z perspektywy uczących się i ich nauczycieli. Eksperyment, którym objęto szkoły 
w 15 państwach członkowskich Rady Europy, dowiódł, że zastosowanie EPJ zwiększa motywację
uczących się do zajmowania się obcymi językami i kulturami, a nauczycielom pomaga kształcić  
zrozumienie i szacunek dla różnorodności językowej i kulturowej, a także ukazywać praktyczne 
korzyści płynące ze znajomości języków obcych. Opierając się na pozytywnych wynikach 
pilotażu i wysokiej ocenie przydatności EPJ Ministrowie Edukacji państw członkowskich Rady 
Europy, obradujący w październiku 2000 roku w Krakowie na 20-ej sesji Stałej Konferencji, 
przyjęli rezolucję, w której zalecili rządom swoich państw wdrożenie lub stworzenie warunków 
sprzyjających wdrożeniu Europejskiego Portfolio Językowego – w zgodzie z lokalną polityką 
edukacyjną i według przyjętych wspólnych zasad europejskich. W ramach promujących 
kształcenie językowe inicjatyw Europejskiego Roku Języków 2001 pilotaż EPJ rozszerzono na 
kolejne 13 państw, wśród nich Polskę. W polskim Ministerstwie Edukacji Narodowej i Sportu 
utworzono grupę konsultacyjną ds. wdrożenia EPJ w Polsce, kierowaną przez prof. Hannę 
Komorowską z Uniwersytetu Warszawskiego, oraz powołano zespół roboczy ds. Portfolio dla 
uczniów w wieku 10-15 lat, pracujący pod kierunkiem dr Barbary Głowackiej z Katedry 
Neofilologii Uniwersytetu w Białymstoku. Prace zespołu zakończono jesienią 2004 roku 
opublikowaniem akredytowanej przy Radzie Europy wersji końcowej. Obecnie trwają prace 
pilotażowe zmierzające do wydania polskich wersji Portfolio dla dzieci młodszych (poniżej 10 lat) 
oraz dla młodzieży i dorosłych.

Każda z akredytowanych do tej pory (kwiecień 2005) przy Radzie Europy 63 wersji Europejskiego
Portfolio Językowego składa się z trzech części: Paszportu językowego, Biografii językowej 
i Teczki dokumentacyjnej (Dossier).

Paszport językowy informuje o aktualnym stanie różnojęzycznych umiejętności właściciela. 
Informacje w nim zawarte mogą być poparte świadectwami i dyplomami. W wersji przeznaczonej 
dla dorosłych opracowano jednolity wzór Paszportu językowego dla wszystkich krajów. 
W pozostałych wersjach wiekowych Portfolio panuje w tym względzie znaczne zróżnicowanie.

Biografia językowa stanowi zapis doświadczeń edukacyjnych i interkulturowych. Zawiera tabele 
pozwalające na dokonywanie bieżącej oceny własnych umiejętności językowych przez właściciela 
Portfolio. Tabele te, opracowywane osobno dla poszczególnych grup wiekowych, oparte są na 
opracowaniach ESOKJ.

Dossier (Teczka dokumentacyjna) jest zbiorem prac ilustrujących różnojęzyczne i różnokulturowe 
doświadczenia i osiągnięcia właściciela Portfolio.

Europejskie Portfolio Językowe stanowi udaną próbę zastosowania w praktyce edukacyjnej 
koncepcji różnojęzyczności (plurilingualism) i różnokulturowości (pluriculturalism) 
zaproponowanych po raz pierwszy w Europejskim systemie opisu kształcenia językowego. 
Pojęcia te odnoszą się do umiejętności komunikowania się, a także uczestniczenia w interakcji 
międzykulturowej w sytuacji, gdy dana osoba wykazuje sprawność, różnego stopnia, 
w porozumiewaniu się kilkoma językami, a także znajomość kilku kultur.

 2. Certyfikacja znajomości języka polskiego jako obcego

 2.1. Informacje ogólne

Prowadzone w Ministerstwie Edukacji Narodowej już od 1999 roku prace przygotowawcze 
zmierzające do uruchomienia systemu certyfikacji znajomości języka polskiego jako obcego 
pozwoliły na opracowanie koncepcji ogólnej, przygotowanie testów pilotażowych, przeszkolenie 
grupy przyszłych egzaminatorów i autorów zadań oraz przeprowadzenie kilku serii egzaminów 
próbnych. Formalna możliwość uzyskiwania przez cudzoziemców lub obywateli polskich na 
stałe zamieszkałych za granicą urzędowego poświadczenia znajomości języka polskiego 
po zdaniu egzaminu przed państwową komisją egzaminacyjną została jednak wprowadzona dopiero 
Ustawą z dnia 11 kwietnia 2003 roku o zmianie Ustawy o języku polskim. Na podstawie tej ustawy 
powołana została Państwowa Komisja Poświadczania Znajomości Języka Polskiego jako Obcego, 
której zadaniem jest sprawowanie nadzoru nad egzaminami przeprowadzanymi przez państwowe 
komisje egzaminacyjne, powoływanie ich składów, organizacja i prowadzenie szkoleń dla e
gzaminatorów. Dokumentem poświadczającym znajomość języka polskiego jako obcego jest 
wydawany przez Komisję certyfikat. Egzaminy są przeprowadzane na trzech poziomach 
zaawansowania: podstawowym, średnim ogólnym i zaawansowanym.

Standardy wymagań egzaminacyjnych dla trzech certyfikatowych poziomów zaawansowania w 
języku polskim jako obcym zostały opracowane na podstawie tabel i skal wskaźników biegłości 
ESOKJ. Zakładane jest następujące odniesienie egzaminów z języka polskiego jako obcego do 
Wspólnych Europejskich Poziomów Biegłości Językowej:

Trwają prace zmierzające do weryfikacji takiego odniesienia – zgodnie z procedurami 
proponowanymi przez ekspertów Rady Europy w ramach ogólnoeuropejskiego projektu 
pilotażowego. Planowane jest też włączenie polskich egzaminów do systemu egzaminowania 
Stowarzyszenia ALTE (Association for Language Testers in Europe). Polskim reprezentantem 
w Stowarzyszeniu ALTE jest Uniwersytet Jagielloński – stosowne dokumenty stowarzyszeniowe 
zostały podpisane w grudniu 2000 roku.

Uruchomienie systemu urzędowego poświadczania znajomości języka polskiego jako obcego 
pozwala na dostosowanie się do systemu potwierdzania znajomości języków obcych w krajach 
członkowskich Rady Europy i jest odpowiedzią na istniejące w kraju i za granicą zapotrzebowanie 
instytucji i osób indywidualnych.

Jednostką organizacyjną, odpowiedzialną za obsługę administracyjną i finansową Państwowej 
Komisji Poświadczania Znajomości Języka Polskiego jako Obcego oraz komisji 
przeprowadzających egzaminy, jest Biuro Uznawalności Wykształcenia i Wymiany 
Międzynarodowej Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu.

2.2. Pierwsze egzaminy

Pierwsze państwowe egzaminy certyfikatowe z języka polskiego jako obcego odbyły się w 2004 
roku. Zorganizowano dotychczas (stan na kwiecień 2005) pięć sesji egzaminacyjnych w czterech 
ośrodkach w Polsce i w jednym za granicą (Berlin). Do egzaminów przystapiło ogółem 128 osób 
z 25 krajów. Wydano 107 certyfikatów poświadczających znajomość języka polskiego jako 
obcego na jednym z trzech poziomów zaawansowania. Szczegółowe dane prezentowane są w 
tabelach:

OŚRODKI EGZAMINACYJNE I POZIOMY

 

POZIOM ZNAJOMOŚCI JĘZYKA
B1	B2	C2	RAZEM
Kraków	3	24	11	38
Warszawa	16	24	12	52
Berlin	15	4	3	22
Wrocław	3	1	4	8
Katowice	5	1	2	8
RAZEM	42	54	32	128

KRAJE POCHODZENIA ZDAJĄCYCH

ZDAJĄCY WEDŁUG PŁCI

ZDAJĄCY WEDŁUG WIEKU

System urzędowego poświadczania znajomości języka polskiego jako obcego wpisuje się w pełni 
w przedstawiony powyżej kontekst europejskiej polityki językowej. Świadczą o tym następujące 
fakty:

Przyjęty dla potrzeb certyfikacji system poziomów zaawansowania określony został 
z jednej strony na podstawie analizy potrzeb (w ramach projektu zrealizowanego w 
Szkole Języka i Kultury Polskiej UJ, za który Szkola otrzymala wyróżnienie znakiem 
European Label 2002), z drugiej na podstawie systemu wspólnych europejskich 
poziomów biegłości językowej przedstawionego w ESOKJ;

Specyfikacja standardów egzaminacyjnych dla wszystkich trzech poziomów oparta 
została na schemacie opisu i skalach biegłości językowej ESOKJ, co pozwala na łatwe 
włączanie oceny umiejętności potwierdzonych egzaminem w skład wszystkich wersji 
Europejskiego Portfolio Językowego;

Przy opracowywaniu systemu przygotowywania, prowadzenia i oceniania wyników 
egzaminów zastosowano standardy ESOKJ określające, że podstawowym zadaniem 
egzaminujących jest stworzenie zdającym optymalnych warunków i możliwości do 
wykazania własnych umiejętności językowych – a nie wychwytywanie ich braków – 
zasada zgodna z „pozytywnym” podejściem opisu kompetencji językowej przy pomocy
 wskaźników biegłości;

Podjęte zostały starania o włączenie polskiego systemu certyfikacji do systemu 
egzaminów ALTE;

Trwają prace zmierzające do pełnej weryfikacji zamierzonego sposobu odniesienia do 
poziomów ESOKJ poprzez udział w fazie pilotażowej Instrukcji Rady Europy;

Wśród prac towarzyszących powstawaniu i funkcjonowaniu systemu certyfikacji warto 
wymienić nastepujące projekty realizowane w ramach europejskich badawczych 
programów językowych:

· TiPS – Development Programme for Testing in Polish and Slovene  
(Socrates-Lingua 2, projekt nagrodzony słoweńskim wyróżnieniem 
European Label 2004) – w projekcie realizowanym w latach 2002-2004 
współpracowaly cztery instytucje. Koordynującą instytucją była Szkoła 
Języka i Kultury Polskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. 
Wspomagana była ona przez Centrum nauczania i testowania języka 
słoweńskiego jako obcego na Uniwersytecie w Ljubljanie, Centrum nauczania
 nowożytnej greki na Uniwersytecie Ateńskim oraz przez polskie 
wydawnictwo akademickie Universitas. W trakcie prac projektowych 
przygotowano do wydania i opublikowano w serii wydawniczej Opisywanie 
i testowanie biegłości językowej (Universitas) polskie i słoweńskie wersje 
(adaptacje) pięciu europejskich opracowań tworzących zaplecze materiałowe 
testowania biegłości językowej. Są to:

o Listy zagadnień kontrolnych do analizy testów biegłości językowej – 
przygotowane przez członków Stowarzyszenia ALTE jako praktyczne 
narzędzie opisu i analizy testów językowych dla potrzeb porównawczych lub 
w celu ewaluacji ich jakości. Mogą byćo stosowane dla wszystkich 
rodzajów testów językowych;

o A1 – Breakthrough Level (elementarny poziom zaawansowania) – 
polska i słoweńska specyfikacja najniższego poziomu biegłości językowej 
opisanego w Europejskim systemie opisu kształcenia językowego (ESOKJ). 
Na opis tego poziomu dla języka polskiego jako obcego składają się zestawy 
wskaźników biegłości językowej ESOKJ, Stowarzyszenia ALTE i Projektu 
DIALANG, inwentarze funkcjonalne, pojęciowe i tematyczne oraz lista 
słownictwa;

o Wskaźniki biegłości językowej – w postaci zbioru wypowiedzi 
oceniających, znanych jako The ALTE Can-do statements. Zbiór ten może 
byćo :

Urzędowe poświadczanie znajomości języka polskiego jako obcego stało się faktem. Działania 
związane z przygotowaniem egzaminów pozwoliły na wprowadzenie języka polskiego do 
europejskiego systemu nauczania, testowania i certyfikacji biegłości językowej. Przedstawione 
powyżej prace pozwalają stwierdzić, że język polski mocno zaznaczył swoją pozycję w dziedzinie 
objętej działaniami związanymi z realizacją bieżącej europejskiej polityki językowej.